Strona główna » Wiadomości » Porady Ekspertów » Rozwiązywanie konfliktów a rozstrzyganie sporów

Rozwiązywanie konfliktów a rozstrzyganie sporów

 Rozwiązywanie sporów i przypisanych do nich konfliktów obejmuje działania zmierzające, w sposób pokojowy i niewładczy, do trwałej lub czasowej eliminacji sporu. Sposób pokojowy oznacza wykluczenie przemocy, a niewładczy - rezygnację z arbitralnego narzucania stronom decyzji, popartego przymusem bądź autorytetem.

articleImage: Rozwiązywanie konfliktów a rozstrzyganie sporów fot. Thinkstock
Działania te mogą być podejmowane przez uczestników konfliktu lub osoby trzecie. Rozstrzyganie sporu oznacza proces arbitralnego podjęcia decyzji kończącej spór przez osobę trzecią221. Rozstrzyganie, potocznie rozumiane jako przyznanie racji, na gruncie prawa wiąże się z procesem osądzania, oceny argumentów i wydania wiążącej strony decyzji.
 
Procesowe oddziaływanie na konflikt jest "postępowaniem, w którym sąd rozpoznaje istniejący pomiędzy stronami spór prawny w drodze rozstrzygnięcia (...)"222. Wiąże się ono z ustaleniem, jaka norma prawa materialnego ma zastosowanie do ustalonego stanu faktycznego, w celu udzielenia ukierunkowanej ochrony prawnej. Jurysdykcja ma charakter imperatywny. Ustalone w ramach rozstrzygania konsekwencje prawne wiążą strony sporu223. Zwolennicy trybów ADR stoją na stanowisku prymatu rozwiązywania konfliktów nad rozstrzyganiem sporów. Warunki skutecznego rozstrzygania sporów nie są tożsame z warunkami skutecznego rozwiązywania konfliktów leżących u ich podstaw.
 
Konsekwencje konfliktu są kwalifikowane jako zdecydowanie negatywne, neutralne, naturalne, o wpływie pozytywnym lub wpływie potencjalnie destruktywnym, ale przy właściwym działaniu przynoszącym określone korzyści224. Konflikt w wysokim stopniu determinuje zachowania, wybory i strategie, a związane z nim działania i przyjmowane postawy wywierają trwałe skutki niemal we wszystkich dziedzinach funkcjonowania danej struktury.
 
W idealnej sytuacji strony, korzystając z uprawnień do swobodnego kształtowania stosunków cywilnych, powinny samodzielnie rozwiązać konflikt. W rzeczywistości uwarunkowania sytuacji lub cechy uczestników uniemożliwiają wypracowanie porozumienia. Wówczas niezbędna jest reakcja otoczenia społecznego. Może ona przejawiać się w sposób zarówno sformalizowany, jak i niesformalizowany. Istotne znaczenie odgrywa analiza relacji między stronami konfliktu a otoczeniem społecznym, połączona ze zorientowanym na przyszłość ułożeniem stosunków między stronami oraz przebudową sytuacji konfliktowej. Nie mniejsze znaczenie ma istnienie odpowiednich instytucji społecznych będących forum konsultacji i konsensualnych rozmów225. Powstanie konfliktu zmienia z jednej strony stosunki pomiędzy stronami konfliktu, z drugiej - oddziałuje na otoczenie społeczne, co często stwarza konieczność ustosunkowania się osób trzecich wobec podmiotów zaangażowanych w konflikt.
 
Społeczne oczekiwania nakładają na państwo obowiązek reagowania na sytuacje konfliktowe. Reakcja ta może polegać na stłumieniu konfliktu, uregulowaniu go lub rozwiązaniu. Regulacja konfliktów społecznych oznacza podjęcie przez państwo szeregu czynności, w tym instytucjonalizacji i związanego z nią przekształcenia oraz zdefiniowania ich w języku prawniczym226. Państwo jest właścicielem konfliktu, a uprawnienie do jego regulacji jest jego wyłącznym uprawnieniem. W ramach tego uprawnienia zostają określone potrzeby i interesy, do których jednostki mogą lub powinny aspirować227. Konflikty są przez prawo regulowane: bezpośrednio - państwo narzuca podmiotom konfliktu jego rozstrzygnięcie lub pośrednio - państwo pozostawia decyzję dotyczącą rozstrzygnięcia zainteresowanym podmiotom oraz część z nich pozostaje nieuregulowana. To oznacza, że prawodawca:
1) rozstrzyga konflikty in abstracto, szczegółowo regulując, jaki interes czy dobro, w jakim zakresie, w jakiej sytuacji i pod jakimi warunkami jest chronione228,
2) pozostawia stronom decyzję o sposobie zakończenia konfliktu, np. w sferze, której dotyczy zasada swobody umów, jednocześnie określając granice prawne tej swobody,
3) rezygnuje z regulacji stosunków prawnych229.
 
Zgodnie z wyróżnieniem N. Luhmanna bezpośrednia regulacja konfliktów w systemach łączy się z ich strukturalizacją, tematyzacją i pozbawieniem cech indywidualnych230. W praktyce oznacza to przekształcenie konfliktów w spory, które mogą być rozstrzygnięte tylko w postępowaniu sądowym. Ich rozwiązywanie zostaje ograniczone do zaspokojenia roszczeń na podstawie norm materialnych i proceduralnych231. W ramach regulacji pośrednich prawodawca może zinstytucjonalizować określony typ konfliktów poprzez uprawnienie określonej grupy społecznej, w ramach określonego typu stosunków prawnych, do komunikowania swoich stanowisk poprzez przedstawicieli, jak również w tym zakresie zawierania porozumień. Model regulacji pośredniej odpowiada idealnemu typowi społecznego uczestnictwa, model bezpośredni - typowi władczej regulacji232.
 
Decyzja o tym, jaki typ konfliktów zostanie uregulowany w sposób bezpośredni, a jaki pośrednio, jest decyzją polityczną. Charakter prawa cywilnego, w porównaniu z pozostałymi dziedzinami prawa przyznania najszerszej autonomii jednostkom, wskazuje na predyspozycje do przyjęcia pośredniego modelu uczestnictwa społecznego. Model władczy niesie ze sobą zagrożenia eliminacji, "zaciemniania" lub "zamazywania" konfliktów, czyli modyfikacji ich i podporządkowania celom ustawodawcy w ramach materializacji prawa. W tym modelu organy państwowe są uprawnione do władczego rozstrzygania - w ramach przyznanych roszczeń - o interesach stron233.
 
Najlepszym, z punktu widzenia stron, działaniem państwa jest wprowadzenie procedur rozwiązujących konflikt. Powinny być one zorientowane na całkowite i długotrwałe zakończenie konfliktu poprzez osiągnięcie satysfakcjonującego strony porozumienia. Z różnicy pomiędzy wąskim a szerokim ujęciem konfliktu wynika powszechnie stosowane powiązanie rozwiązania z pojęciem konfliktu oraz rozstrzygnięcia z pojęciem sporu. Można mówić również o rozwiązaniu sporu w ramach procedur irenicznych, czyli takich, które polegają na podjęciu przez podmioty uczestniczące w konflikcie pokojowych i niewładczych działań zmierzających do eliminacji sporu234.
 
Najmniej pożądanym działaniem jest tłumienie, polegające na takim posłużeniu się nakazami lub zakazami, by zapobiec zachowaniom stron wymierzonym przeciw sobie. Tłumienie jest reakcją, która jednocześnie powoduje eskalację konfliktów leżących u podstaw tych sporów. W konsekwencji pokojowe współistnienie stron będzie możliwe tylko pod sankcją zastosowania przymusu państwowego235. Teoretycznie możliwe jest utrzymywanie tego stanu rzeczy aż do momentu samoistnego wygaśnięcia konfliktu, jednak w praktyce oznacza to przede wszystkim konieczność ponoszenia wysokich kosztów. Racjonalność tego typu działań usprawiedliwia jedynie czasowa konieczność zapewnienia określonych warunków, koniecznych do podjęcia rozwiązania konfliktu.
 
Podejmowanie skutecznych działań wobec konfliktów wymaga zrozumienia i uwzględnienia sprzecznych interesów leżących u ich podstaw. Kwestie interesów są przez prawo traktowane dwoiście. Z jednej strony w programie socjologicznej jurysprudencji R. Pounda prawo jest definiowane jako "system instytucji i norm uczestniczący w zaspokajaniu potrzeb". Interesy funkcjonują jako indywidualne, publiczne, społeczne. Jednak ich nosicielem jest zawsze jednostka236. Z drugiej strony cecha nadrzędności przypisana jest interesom społecznym i to między innymi one wpływają na kształt systemu prawno-politycznego. Podobnie ujmują to modele teoretyczne przenikania istniejącego układu interesów do systemu prawnego237:
1. Ujawnienie i reprezentowanie interesów w procesach legislacyjnych jest pozostawione podmiotom interesów (zainteresowanym jednostkom i grupom).
2. Interesy społeczne, które mają być zawarte w decyzjach prawnych, są odczytywane arbitralnie przez aparat państwowy, przy czym aparat ten dysponuje monopolem na ujawnianie i reprezentację interesów.
 
Chociaż system prawny jest zobligowany do oddziaływania na układ interesów w społeczeństwie przez funkcje utrzymania porządku publicznego, to analiza interesów odbywa się na poziomie tworzenia, a nie stosowania prawa. W procesie sądowym ukierunkowanym na rozstrzygnięcie ten obszar jest pominięty. W praktyce utrudnia to lub wręcz uniemożliwia znalezienie rozwiązania konfliktu. Zgodnie z teorią stabilności konstelacji interesów M. Webera, takie działanie powoduje opór stron oraz powoduje nieprzewidziane skutki238. Dodatkowo podnoszone kwestie to sytuacje utrudnionego dostępu lub braku dostępu do środków prawnych ochrony i realizacji interesów, co skutkuje sięganiem po środki pozaprawne, oraz fakt, że środki prawne nie wyczerpują katalogu środków potrzebnych do rzeczywistego rozwiązania konfliktu.
 
Podmioty zaangażowane w konflikt mogą, a biorąc pod uwagę zalecaną profilaktykę w stosunku do kryzysu - powinny rozpocząć działania już na poziomie konfliktu potencjalnego. W sytuacji postrzegania samej możliwości zmiany czy sprzeczności, bez obciążeń mogących pojawić się na realnym poziomie konfliktu, strony w trybie negocjacji są w stanie podjąć ustalenia w atmosferze współpracy. Od momentu osiągnięcia przez konflikt poziomu jawnego zachowania strony mogą wpłynąć na dynamikę konfliktu. Związek pomiędzy skłonnością podmiotów do przyjmowania określonych postaw bądź kierowania się określonym motywem a dynamiką konfliktu jest oczywisty.
 
Podkreślając wpływ postaw na przebieg konfliktu, należy mieć świadomość, że do "opadania" konfliktu na pewno doprowadzą ustępstwa, kompromis i odwołanie się do trzeciej strony. Zachowanie nacechowane dominacją i walką oraz unikaniem nieuchronnie prowadzi do rozprzestrzeniania się konfliktu, a przez to do jego eskalacji. Prowadzić również do niej może szukanie wsparcia przez budowanie koalicji. Z kolei kooperatywność, kompromis, odwołanie się do strony trzeciej i szukanie wsparcia, ale u autorytetów i ekspertów, ułatwiają dojście do etapu rozwiązywania konfliktu. Nie można zapominać, że strony konfliktu pozostają z sobą w interakcji, co oznacza, że ich postawy mogą na siebie wpływać239.
 
Nie do końca czytelny pozostaje wpływ postaw bierności i unikania, ponieważ w największym stopniu zależy on od postaw pozostałych uczestników. Jeżeli te dwa typy zachowań będą równocześnie występować po obydwu stronach, sytuacja będzie coraz bardziej frustrująca, a sprzeczności interesów coraz bardziej zauważalne. Przy pozostałych postawach początkowo uniemożliwione zostaną działania innych, zarówno na rzecz łagodzenia, rozwiązania, jak i eskalacji konfliktu, a następnie prawdopodobnie dojdzie do zmiany postawy którejś strony na negatywną, co nieuchronnie doprowadzi do eskalacji konfliktu.
 
To stosunkowo proste ujęcie odpowiada teorii Ch.W. Moore’a. Jego charakterystyka poziomów konfliktu potwierdza znaczenie personalnego obszaru konfliktu. Przebieg konfliktu i skłonność do preferowania określonego trybu pracy zależą od stopnia świadomości, motywacji i umiejętności rozpoznania i analizowania cech oraz uwarunkowań własnych uczestników i strony przeciwnej. Wymiernym skutkiem jakości działań jest kształt porozumienia i sposób dochodzenia do niego240.
 
Porozumienia te będą się różnić jakością, rodzajem i poziomem satysfakcji. W szerokim ujęciu poszukiwanie porozumienia sprowadza się do znalezienia takiego rozwiązania, które umożliwia osiągnięcie akceptowanego przez strony poziomu zaspokojenia ich potrzeb. W ujęciu wąskim porozumienie to zaakceptowane przez wszystkich warunki dalszego pokojowego współistnienia (współpracy, podziału dóbr), które mogą być zarówno rozwiązaniem, jak i rozstrzygnięciem. Wypracowanie porozumienia uwzględniającego w jak największej mierze istotne interesy wszystkich zaangażowanych podmiotów możliwe jest tylko na etapie rozwiązywania konfliktu.
 
Jeżeli strony nie podejmą żadnych działań i nie przekształcą swoich postaw, tak aby znaleźć się na tym poziomie, to możliwe jest tylko osiągnięcie porozumienia w ujęciu wąskim lub poddanie sporu pod rozstrzygnięcie. Niemniej, jeżeli uczestnicy zdecydują się tylko na wąskie porozumienie czy rozstrzygnięcie, konflikt zostanie tylko złagodzony lub zredukowany. Oczywiście strony są w stanie doprowadzić do zakończenia konfliktu poprzez poddanie go rozstrzygnięciu przez sąd241. Na poziomie eskalacji konfliktu zantagonizowanie stron może być tak duże i wielopłaszczyznowe, że najczęściej mają miejsce negocjacje pozycyjne lub konieczne jest skorzystanie z pomocy osoby trzeciej w formie mediacji, arbitrażu czy postępowania adjudykacyjnego.
 
Sytuacja eskalacji konfliktu charakteryzuje się złą komunikacją, błędnym spostrzeganiem i często brakiem kontroli nad emocjami stron. Dlatego stronom łatwiej dojść do porozumienia przy pomocy osób trzecich. Poddając spór pod rozstrzygnięcie arbitra czy sądu, nie można liczyć na rozwiązanie problemu, a tylko na rozstrzygnięcie sporu. W tej sytuacji najskuteczniejszym trybem jest mediacja. Ta procedura pozwala na dochodzenie do porozumienia przez szukanie rozwiązania problemu przez same strony. Jednocześnie uczestnicy uczą się rozmawiać z sobą i tego, jak pracować z konfliktem w przyszłości. Kierowanie procesem przez bezstronną, neutralną, zaufaną i zaakceptowaną przez strony osobę zapewnia dobrą komunikację i skoncentrowanie rozmów na problemie. Dzięki mediatorowi konflikt relacji zostaje zredukowany do konfliktu interesów, a wypracowane porozumienie zostaje sprawdzone pod względem zupełności i realności.
 
Jeżeli na tym poziomie jedna ze stron chciałaby doprowadzić do pracy nad rozwiązaniem konfliktu w oparciu o analizę interesów, to jedyną drogą są negocjacje przełamujące. Ten sposób negocjowania nie narzuca żadnego stanowiska drugiej stronie. Ma na celu jedynie stworzenie atmosfery, w której ludzie mogliby spokojnie pomyśleć o problemie. Teoria ta opiera się na pięciu krokach przełamywania barier współpracy. Zwykle w negocjacjach problemowych przeszkadzają bariery: reakcji, emocji, sztywnego stanowiska, braku satysfakcji, poczucia siły. Dla każdej z tych barier opracowano odpowiadający jej krok242.
 
Poziom opadania konfliktu obejmuje przypadki, kiedy konflikt nie jest rozwiązywany, ale strony podjęły wysiłek nieeskalowania go. Tutaj porozumienie, a jednocześnie zapobieżenie eskalacji jest możliwe do osiągnięcia przy pomocy negocjacji opartych na zasadach243. Są one zorientowane na poszukiwanie wspólnych korzyści oraz na rozwiązywanie konfliktów przez zastosowanie obiektywnych kryteriów. Polegają na zastosowaniu twardego stylu w odniesieniu do problemów i miękkiego w stosunku do ludzi. Uczestnicy rozwiązują problemy, celem jest efektywny i osiągnięty polubownie wynik, oddzielenie ludzi od problemu, działanie niezależne od zaufania, skoncentrowanie na interesach, a nie na stanowiskach, szukanie możliwości korzystnych dla obu stron, opracowanie wielu możliwych rozwiązań, stosowanie obiektywnych kryteriów, dążenie do jak najpełniejszego uzasadniania stanowisk, kierowanie się regułami. Negocjacje oparte na zasadach powstały w oparciu o krytykę schematycznego pojmowania tego procesu jako gry pozycyjnej o strukturze przetargu.
 
Tylko na najniższym poziomie konfliktu interesów możliwe jest wypracowanie faktycznego, często twórczego rozwiązania problemu, czyli stworzenie porozumienia w ujęciu wąskim. Jeżeli strony nie podejmą żadnych działań i nie przekształcą konfliktu, tak aby znalazł się na tym poziomie, to możliwe jest tylko osiągnięcie porozumienia w ujęciu szerokim lub poddanie sporu pod rozstrzygnięcie. Zagadnieniem ściśle związanym z porozumieniem są tryby i techniki pracy z konfliktem.
grafika zanurzona 
 
Rys. 6. Schemat pracy z konfliktem
Na najwyższym poziomie konfliktu relacji zantagonizowanie stron jest tak duże i tak wielopłaszczyznowe, że najczęściej mają miejsce negocjacje pozycyjne lub skorzystanie z pomocy osoby trzeciej244.
Konflikt relacji charakteryzuje się złą komunikacją, zaburzeniami w ocenie sytuacji oraz brakiem kontroli nad emocjami. Na tym etapie nie ma możliwości współpracy pomiędzy uczestnikami. Poddając spór pod rozstrzygnięcie arbitra czy sądu, nie można liczyć na rozwiązanie problemu, a tylko na rozstrzygnięcie sporu. W tej sytuacji najskuteczniejszym trybem jest mediacja. Ta procedura pozwala na dochodzenie do porozumienia przez szukanie rozwiązania problemu przez same strony. Jednocześnie uczestnicy uczą się rozmawiać z sobą i tego, jak pracować z konfliktem w przyszłości. Dzięki mediatorowi konflikt relacji zostaje zredukowany do konfliktu interesów, a wypracowane porozumienie zostaje sprawdzone pod względem zupełności i realności. Jeżeli na tym poziomie jedna ze stron chciałaby doprowadzić do pracy nad konfliktem, czyli sprowadzić go do konfliktu interesów, to jedyną drogą są negocjacje przełamujące lub skorzystanie z pomocy osoby trzeciej.
 
Postępowanie sądowe z założenia jest zorientowane na pominięcie obszarów konfliktu potencjalnego i ukrytego. Niezamierzony efekt długiego oczekiwania na rozstrzygnięcie pokrywa się z jednym z typów pseudorozwiązań - odwlekaniem. W jego wyniku może nastąpić pogłębienie konfliktu spowodowane upływem czasu i związanym z nim sformalizowaniem poglądów245. Powyższe uwagi do regulacji konfliktów przez prawo zostały uzupełnione przez teoretyków i praktyków prawa o zarzuty niedostosowania procedury prawnej do złożonych, wielobiegunowych lub kolektywnych i dynamicznych konfliktów oraz potwierdzone przez praktyków w ramach badań nad skutecznością rozstrzygania sporów w postępowaniu sądowym246.

 

221 Por. A. Korybski, Alternatywne rozwiązywanie sporów..., s. 31.
222 Za: J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk–Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa
2005, s. 37.
223 Zob. K. Lubiński, Istota i charakter prawny..., s. 174–175 i literatura tam powołana.
224 Poglądy o negatywnym wpływie konfliktu prezentowali: L. Coser, P.S. Cohen, R. Dahrendorf, traktując
konflikt w kategoriach walki, sporów i napięć. G. Simmel uważa, że konflikt pełni przede
wszystkim funkcje destrukcyjne. T. Parsons traktował konflikty jako przejaw choroby społecznej.
Zob. J. Sztumski, Konflikt..., s. 83; S. Jedynak, Teorie konfliktu społecznego (w:) A. Żuk (red.), Konflikt
i walka, Lublin 1993, s. 22.
225 Por. J. Mucha, Konflikt i społeczeństwo..., s. 181.
226 Por. G. Skąpska, Prawo a dynamika społecznych przemian, Kraków 1991, s. 61.
227 Tak: A. Kojder, Godność i siła prawa. Szkice socjologiczno–prawne, Warszawa 2001, s. 312; por. H. Groszyk,
A. Korybski, Konflikt interesów..., s. 69.
228 W tym przypadku sankcja jest bezpośrednią konsekwencją stwierdzenia naruszenia normy.
229 Por. A. Korybski, Alternatywne rozwiązywanie sporów..., s. 69.
23 0 Zob. N. Luhmann, Rechtssoziologie, Opladen 1983, s. 94 i n. (za:) G. Skąpska, Prawo a dynamika...,
s. 69; oraz G. Skąpska, Prawo a dynamika..., s. 61, 65 –71.
231 Za: G. Skąpska, Prawo a dynamika..., s. 62.
232 Por. tamże, s. 63; oraz A. Słaboń, Konflikt społeczny i negocjacje, Kraków 1995, s. 73.
233 Za:. G. Skąpska, Prawo a dynamika..., s. 67 –68.
234 Por. A. Korybski, Alternatywne rozwiązywanie sporów..., s. 31; J. Kurczewski, Spór..., s. 55 –56 .
235 Analiza przymusu jako kontroli społecznej w jego funkcji wpływającej na zachowania ludzi — np.
A. Gryniuk, Przymus prawny..., s. 55 –56 ; oraz np. R.A. Tokarczyk, Przymus a prawo (w:) R. Tokarczyk,
K. Motyka (red.), Ze sztandarem prawa przez świat..., s. 431–456 .
236 Por. A. Korybski, Alternatywne rozwiązywanie sporów..., s. 33–36; H. Groszyk, A. Korybski, Konflikt
interesów..., s. 78.
237 Zob. A.T. Turk, Law as Weapon in Social Conflict, Social Problems 1976 , nr 23, s. 276 –288 (za:) A. Gry-.
niuk, Przymus prawny..., s. 57 –58.
238 Zob. M. Weber, Gospodarka i społeczeństwo. Zarys socjologii rozumiejącej, Warszawa 2002, s. 23–28
239 Te zależności zostały udowodnione w badaniach Brayera nad przyjmowanymi strategiami (które
są związane z postawami i motywami) w teorii gier (za:) J. Kozielecki, Konflikt, teoria gier..., s. 27–30.
24 0 Zob. Ch.W. Moore, The Mediation Process..., s. 138–143.
241 O ile konflikt będzie dotyczył obszaru uregulowanego przez prawo.
242 Za: W. Ury, Odchodząc od NIE. Negocjowanie od konfrontacji do kooperacji, Warszawa 2000, s. 48–149.
243 Zob. R. Fisher, W. Ury, B. Patton, Dochodząc do TAK..., s. 47–123.
244 Negocjacje pozycyjne to walka z przeciwnikiem. Sytuacja gry o sumie zerowej. Dążenie do pokonania
przeciwnika i związana z tym silna rywalizacja sprawia, że uczestnicy, prezentując sztywne
stanowiska, forsują swoje ściśle określone rozwiązania, wysuwają żądania, próbują zmusić przeciwnika
do rezygnacji z własnych dążeń. Strony negocjują pozycyjnie przy innych rodzajach
konfliktu. Dzieje się tak wtedy, gdy ich sprzeczne interesy dotyczą tego samego, ograniczonego
dobra.
245 Za: S. Chełpa, T. Witkowski, Psychologia konfliktów..., s. 110–111.
246 Por: M. Borucka–Arctowa, Skuteczność rozstrzygania sporów w postępowaniu cywilnym w praktyce
i opinii stron, Wrocław 1989; oraz L. Morawski, Główne problemy..., s. 185

Artykuł pochodzi z publikacji:
Alternatywne a sądowe rozstrzyganie sporów sądowych
Aneta Jakubiak-Mirończuk

Zobacz wszystkie materiały pochodzące z:
Skomentowano 0 razy

Inne artykuły o zbliżonej tematyce

Nie znaleziono żadnych artykułów.

Aktualności - Mediacje

Najpopularniejsze

Tego samego autora

Polecane lektury